ناۋرىز مەيرامىندا جاسالاتىن ءجون- جورالعىلار - كەرۋەن تورابى

ناۋرىز مەيرامىندا جاسالاتىن ءجون- جورالعىلار

قازاق حالقى ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى مەرەكە – ناۋرىز. سوندىقتان مەرەكەنىڭ باستى تاعامى ناۋرىز كوجەنىڭ ءدامدى جاسالۋىن قاداعالاپ، داستارحاننىڭ مول بولۋىن قالايدى. ۇيتكەنى جىل باسىن مولشىلىقتا قارسى السا، جىل بويى توقشىلىق بولادى دەپ ىرىمدايدى.

ناۋرىز – بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار مەرەكە. ەتنوگراف، تاريحشى قۇرالاي سارسەمبينا ناۋرىزدى الەمنىڭ ەڭ كونە مەرەكەلەرىنىڭ ءبىرى دەيدى.

– ناۋرىز مەيرامى ورتا ازيا حالىقتارىندا بەس مىڭ جىل بويى اتالىپ كەلەدى. بۇل مەرەكە ءيسلام داۋىرىنە دەيىن تويلانىپ، حالىق اراسىندا ەرەكشە قولداۋعا يە. ناۋرىز مەرەكەسىنىڭ تۋ تاريحى تۋراسىندا تالاس كوپ. كوبى ەل اۋزىنداعى اڭىزعا جۇگىنەدى. اڭىزدىڭ ءوزى سان الۋان. دەگەنمەن، اڭىزدىڭ تۇبىنەن اقيقاتتىڭ ءبىر ۇشىنىڭ قىلتياتىنى راس... كەيبىر عالىمدار بۇنى زورواستريزم كەزەڭىنە دەيىنگى ۋاقىتپەن بايلانىستىرادى. كەيبىرەۋلەر پارسى پاتشاسىنىڭ جورىقتارىمەن بايلانىستىرىپ ءجۇر. پارسى پاتشاسى جامشيد ءوز ەلىنىڭ اۋماعىن ارالاپ ءجۇرىپ، ازىربايجان دەگەن مەكەنگە تاپ بولىپتى. وسى جەردە ۋازىرلەرىنە كۇنگەي بەتكە قاراتىپ ۇلكەن تاق ورناتۋدى بۇيىرعان ەكەن. كۇن ساۋلەسى تاقپەن شاعىلىسىپ، اينالاعا ەرەكشە نۇر شاشىپتى دەسەدى. سودان كەيىن جۇرت وسى كۇندى جاڭا جىل ەسەبىندە تويلاۋدى ادەتكە اينالدىرعان ەكەن. قالاي بولعاندا دا، بۇل مەرەكە 18- عاسىرعا دەيىن ەجەلگى گرەكيادا، ەجەلگى ريمدە، ۇلىبريتانيادا اتالىپ ءوتىلىپ، 1700- جىلعا دەيىن ەجەلگى رۋستە تويلانىپ كەلگەن.

قازاقتار ناۋرىز مەرەكەسىندە جەتى ءتۇرلى تاعامنان دايىندالعان ناۋرىز كوجەسىن ۇسىنادى. ال پارسى، وزبەك، قىرعىز، يران، تۇرىك، ازىربايجان، تۇركىمەن، ۇيعىر، اۋعان حالقىندا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى «سۋمالاك» دەگەن تاماق جاسايدى. قىرعىزدار اتىن ءسال وزگەرتىپ «سۇمەلەك» دەپ ايتادى. ال تۇركىمەندەرشە بۇل تاعامنىڭ اتى «سەمەنە». ءبىراق جاسالۋ ءادىسى ءبىر- بىرىنە ۇقساس. ءبارى دە جاڭا ءوسىپ شىققان ءبيداي دانىنەن جاسالادى.

ەل اۋزىنداعى ءبىر اڭىزدارعا سەنسەك، «سۇمەلەك» نەمەسە «سۋمالاك» ءسوزىنىڭ ەكى ماعىناسى بار ەكەندىگىن بايقايمىز. ءبىرىنشىسى – پارسىنىڭ «سي مەلەك»، ياعني «وتىز پەرىشتە» سوزىنەن شىققاندىعى تۋرالى ۋاج. ياعني ناۋرىزدا «سۇمەلەك» قايناتىپ جاتقان كەزدە قازاننىڭ قاسىندا 30 پەرىشتە وتىرادى-مىس. ەكىنشىسى – پارسىشا، «ساماني» دەپ اتالاتىن ءبيداي داندەرى كورىنەدى.

سۋمالاك تۋرالى اڭىز- اڭگىمە

سۋمالاك تۋرالى كوپتەگەن اڭىز-اڭگىمە بار. سونىڭ ءبىرى مىناداي:

ەرتەدە كوكتەم شىعا ءبىر اۋىلدىڭ جۇرتى اشارشىلىققا ۇشىرايدى. سودان جەكە- جەكە قازان كوتەرىپ، اس پىسىرۋگە ەلدىڭ شاماسى كەلمەي قالادى. سوندا اۋىلدىڭ اق جاۋلىقتى انالارى قولدارىنداعى بار ازىقتى جيناپ، بىرەۋى ءبىر ۋىس بيدايىن، ەندى بىرەۋلەرى جۇگەرىسىن، ورىك- مەيىزىن، تاعى ءبىرى وسىمدىك مايىن الىپ كەلىپ، قازانعا سالىپ، تاماق ازىرلەۋگە كىرىسەدى.

ەڭ سوڭىندا ۇيەلمەلى- سۇيەلمەلى توعىز بالاسىن ەرتكەن جەسىر ايەل كەلەدى. قوساتىن ەشتەڭەسى جوق ول قازانعا تازا جۋىپ، جەتى تاس سالادى. ءداۋ قازان ورتا بەلىنەن اسىپ تولا تۇسەدى. استىنداعى وتتىڭ تابىنان بۇرقىلداپ قايناي باستاعان قازانداعى تاماقتى ارالاستىرعان سايىن انالارىمىز تاڭىردەن توقشىلىقتى، جىلدىڭ ءتۇسىمدى، بەرەكەلى بولۋىن تىلەپ جالبارىنۋىمەن بولادى. ءتاڭىر انالاردىڭ تىلەگىن بەرىپ، ەل سول جىلى مولشىلىققا كەنەلەدى. سودان باستاپ «سۋمالاك» دەپ اتالعان وسى قاسيەتتى تاعامدى ەرتە كوكتەمدە ەلدىڭ بىرىگىپ، ءبىر قازاندا پىسىرۋى سالتقا اينالعان.

وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەن زامزاگۇل ابدۋللاەۆا ناۋرىز – جىل باسى عانا ەمەس، باقىتسىزدىققا ۇشىراعاندار مەن دىمكاس، قامكوڭىل جاندار ءۇشىن جاڭا ومىردىڭ ەسىگى اشىلاتىن كۇن دەيدى. وزبەكستاندا سۋمالاكتى جاساۋ ۇلكەن دايىندىقتى قاجەت ەتەدى دەيدى.

– سۋمالاك جاساۋدىڭ وزىندىك ءادىسى بار. جاڭا جىل قۇت- بەرەكە الىپ كەلسىن، اق مول بولسىن، بالاسىزعا بالا بەرسىن، اۋرۋعا شيپا بەرسىن، جاستارعا سانا بەرسىن دەگەن جاقسى نيەتپەن جاسايدى. ارى قىستان ءتورت كوزىمىز تۇگەل امان- ەسەن شىققانىمىزعا شۇكىرشىلىك ەتىپ، سۋمالاك دايىنداۋ بارىسىندا ۇزدىكسىز تاڭىردەن تىلەك تىلەپ وتىرامىز.

سۋمالاك ازىرلەۋ – ون كۇنگە سوزىلاتىن كۇردەلى ءىس. ول ءبىر اپتا بۇرىن سۋ شاشىپ وتىرىپ، وسىرىلەتىن بيدايدان جاسالادى.

– ءبيداي ەندى جارىلا باستاعاندا ونى ەت تارتقىشتان وتكىزىپ، سۋىنان سۋمالاك جاسايدى. كوجەنىڭ ەڭ ماڭىزدى قوسپاسى دا وسى بولىپ تابىلادى. ودان وزگە سۋ مەن ۇن قوسىلادى. 24 ساعات بويى ۇزدىكسىز قايناعان سۋمالاكتىڭ استى جابىسىپ قالماۋ ءۇشىن ىشىنە بىرنەشە تاس سالىنادى.

ال سۋمالاكتى دايىنداپ جاتقانىن كورگەن ادامدار سىيلىقتارىن الىپ، قۇتتىقتاپ كەلەدى. ونداعىسى سۋمالاكتىڭ دايىندالۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسۋدى ماقسات ەتەدى. وسىلايشا ىنتىماقتاستىققا جول اشىلادى.

سۋمالاك ەڭ ۇزاق دايىندالاتىن تاعام

قازاقستانعا 20 جىل بۇرىن كوشىپ كەلگەن تاجىك ازاماتى، جۋرناليست ناسيبدجون اموني كوپتەگەن تۇركى حالىقتارى دايىندايتىن سۋمالاك كوجەسىن گيننەس رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزۋ كەرەك دەپ سانايدى.

– سۋمالاك الەمدەگى ەڭ ۇزاق ۋاقىت جانە جىلىنا ءبىر رەت قانا دايىندالاتىن اس رەتىندە ەنۋى كەرەك. ءارى ول استى جاساۋ ءۇشىن كەمىندە ءبىر اپتا دايىندىق قاجەت. جانە سۋمالاكتى كەز- كەلگەن ادام جاساۋعا بولمايدى. مىسالى، ۇيىندە ءبىر قايعىلى جاعداي بولعان نەمەسە بالاسى جوق وتباسىلارعا سۋمالاك قايناتۋعا بولمايدى. ال ەگىز بالا دۇنيەگە كەلگەن وتباسى جەتى جىل قاتارىنان سۋمالاك دايىندايدى.

ءبىر اپتا بويى ءبيداي دانەگىن وڭاشا جەردە ءوسىرىپ، بويى تازا ادام قايناتادى. جىلدىڭ جاڭا پاراعى تازالىقتان، مولشىلىقتان باستالسىن دەپ ىرىمدايدى. ال ءبىر تاۋلىك بويى سۋمالاكتى دايىنداۋ كەزىندە كەلگەن ادامدار ءوز ونەرىن كورسەتىپ، ءبىرى بيلەپ، ءبىرى ولەڭ ايتادى. مەنىڭ ويىمشا، بارلىق تۇركى حالقى ءۇشىن ناۋرىز مەرەكەسىندە ورتاق اس – سۋمالاك بولسا، جاقسى بولار ەدى. ويتكەنى ونىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. جالپى سۋمالاكتى العاشقى بولىپ پارسى جانە تاجىك حالقى دايىنداعان تاعام. سودان كەيىن باسقا تۇركى تەكتەس حالىقتارعا تارالعان، – دەيدى ناسيبدجون اموني.

ناۋرىزدا قانداي اس دايىندالعان؟

تاريحشى، ەتنوگراف قۇرالاي سارسەمبينا قازاق حالقى ناۋرىز مەيرامىنا كوجەدەن باسقا دا ارنايى تاعامدارىن جاساعانىن ايتادى.

«ناۋرىز كۇندەرى تەك قانا وسى مەرەكەگە ءتان بەل كوتەرەر، ۇيقى اشار، ناۋرىز- كوجە سەكىلدى ارنايى ىرىمدىق استار ازىرلەنەدى. بۇلاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن پايداسى زور، ءتۇرلى جاس پەن جىنىستاعى ادامدارعا ارنالادى، زور مانگە يە.

بەل كوتەرەر – كۇش-قۋاتى ازايعان قارت ادامدارعا ارنالادى. تىسكە جۇمساق ءارى ءتاتتى تاعامعا سارى ماي، قازى، جەنت، قىمىز، سۇزبە، بال جانە تاعى دا باسقا قۇنارى مول زاتتار قوسىلادى. ونى قاتتى اۋىرعان ادامعا بەرەدى. وسىنداي تاعامدى اكەلگەن ادام باتا العان. سونىمەن قاتار جاستار مەن ۇلكەندەر اراسىنداعى تاربيەنى كۇشەيتىپ، باۋىرلاستىقتى، قايىرىمدىلىقتى نىعايتقان».

تاعى ءبىر ءدام – ۇيقى اشار. ۇيقى اشاردان ءدام تاتۋ ءۇشىن ارنايى سىيلىق اكەلگەن. ول ناۋرىز قارساڭىندا تۇندە جاستارعا ۇيىمداستىرىلاتىن كەشكە ارنايى پىسىرىلەدى. تاعامنىڭ ازىرلەنۋى قىزىق. قىستان قالعان سۇرلەنگەن ەتتى جاڭا ساۋىلعان سۇتكە قايناتادى ەكەن. بۇل تاماقتىڭ قۇنارلىعىن ارتتىرادى. ۇيتكەنى ناۋرىزدا مالدىڭ ءسۇتى قويۋلانىپ، قۇنارلى بولادى. تاعام دۇرىس دايىندالسا، وندا جۇمساق، بالبىراپ پىسكەن ءارى ءسۇر ەتتىڭ ءدامى ءتىل ۇيىرەتىن بولادى. ۇيقى اشاردان ءدام تاتقان سوڭ ەر جىگىتتەر قىز- كەلىنشەكتەرگە (ۇيقى اشاردى دايىنداۋعا قاتىسپاعاندارعا دا) سىيلىق ۇلەستىرەدى. سىيلىقتىڭ اتاۋى – سەلت ەتكىزەر. ءاتىر، بىلەزىك، ساقينا، تاراق سەكىلدى زاتتاردى سەلت ەتكىزەرگە سىيلايتىن بولعان.

ناۋرىزداعى دايىندىق

ناۋرىز كەلەر ءتۇنى قىزىر (قىدىر اتا) بابا ءار ءۇيدى ارالايدى دەگەن دە سەنىم بولعان. ءۇي يەلەرى بار ىدىستى اققا، سۋعا، «ىرىس تولسىن» دەپ دانگە، «جاۋىن-شاشىن كوپ بولسىن» دەپ بۇلاق سۋىنا تولتىرىپ، ناۋرىزدىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە قار جاۋسا –«اقشا قار»، جاڭبىر جاۋسا– «نۇر جاۋدى» دەپ ىرىمداعان. ناۋرىز كۇنى كوزى اشىلعان بۇلاقتىڭ سۋى سارقىلمايدى، ال ەگىلگەن اعاشتىڭ جەمىسى مول بولادى دەگەن جاقسىلىققا تولى جاقسى سەنىمدەر بولعان. قۇرالاي سارسەمبينانىڭ ايتۋىنشا، ناۋرىزعا دايارلىق تازالىقتان باستالعان.

– قازاق حالقىندا «ناۋرىزدا جاۋعان اق قار سەكىلدى كيىنگەن» دەگەن دە ماعىنالى ءسوز بار. تازا جەرگە قۇت، بەرەكە كەلەدى دەگەن تۇسىنىك باستى ورىندا تۇرعان. قارتتار «تازالىعى بار ۇيگە جاڭا جىل كىرسە، سول ءۇي اۋرۋ-سىرقاۋ مەن جاماندىقتان ادا بولادى» دەپ تە جاتادى. سونىمەن بىرگە ناۋرىز قارساڭىندا (قىزىر ءتۇنى) «جىل بويى اق مول، دان تاسقىن- تاسقىن، جاۋىن-شاشىن كوپ بولسىن» دەگەن نيەتپەن ىدىستاردى ءسۇت، ايران، ءشۇبات، شالاپ، ۋىز، قىمىز جانە كاۋسار بۇلاق سۋىنا تولتىرىپ قوياتىن بولعان. ۇلكەن كىسىلەردىڭ پىكىرىنشە سۋ – تىرشىلىكتىڭ بەلگىسى، ال ءسۇت – مولشىلىقتىڭ بەلگىسى. تابيعات كۇشتەرىن وياتادى، ادامنىڭ كۇش-قۋاتىن نىعايتادى دەپ ناۋرىز قارساڭىندا، ياعني 22- ناۋرىز كۇنى تاڭ الدىندا جاستار مەن ايەلدەر ءسۇت، ماي ارقىلى قۇربان بەرۋ ىرىمىن ورىنداعان. جاس وسپىرىمدەر مەن جاس جىگىتتەر بۇلاق كوزدەرىن،وزەن- سۋ ارنالارىن، ارىقتاردى، قۇدىقتاردى، سۋ كوزدەرىن تازالاعان. «بۇلاق كورسەڭ كوزىن اش» دەگەن ماقال دا قالعان.

ال جاستار جاعى التىباقان باسىندا جاستار تۇنىمەن ءتۇرلى حالىقتىق ويىنداردى وينايدى، ايتىسادى. بۇل كەشتە ايتىلماعان ءان، تارتىلماعان كۇي قالمايدى. تاڭ قىلاڭ بەرە كوپشىلىك بيىكتەۋ توبەنىڭ باسىنا شىعىپ، اتقان تاڭدى قارسى العان، – دەيدى ەتنوگراف، تاريحشى قۇرالاي سارەمبينا.

«ناۋرىز» مەيرامىنا قاتىستى تومەندەگىدەي ماعىنالى ءجون-جورالعىلار بار:

• جاڭا جىلدى تويلاۋ – ناۋرىز مەيرامى، ناۋرىز مەرەكەسى، ناۋرىزناما، ناۋرىز تويى؛

• ناۋرىز كۇنى ۇلكەندەر باتا بەرىپ، جاقسى تىلەكتەر ايتىپ، ارنايى سويىلعان مالدىڭ ەتىنەن (سىيلى مۇشە – باس، جامباس سەكىلدى سۇيەكتەردى تارتىپ) جانە ءسۇر ەتتەن (قازى-قارتا، جال-جايا) قوناقتارعا دام تاتتىرادى؛

• ناۋرىز-كوجە، ناۋرىزدىق ازىرلەنەدى؛

• ناۋرىز تىلەك، ساۋمالىق ايتىلادى؛

• ناۋرىز كۇنى تۋعان مالدى مال باسى – ناۋرىز ءتول دەپ اتايدى. ونى «كيەسى بار» دەگەن تۇسىنىكپەن ساتۋعا دا سىيلاۋعا دا بولمايدى؛

• ناۋرىز جىرى جىرلانىپ، ناۋرىز جۇمباق ايتىلادى؛

• كوكتەمدە ۇشىپ كەلەتىن قۇس – ناۋرىزەك دەپ اتالادى؛

• ەمدىك قاسيەتى بار تاۋ بوكتەرلەرىندە بۇرشىك جاراتىن دارىلىك گۇل – ناۋرىزشەشەك دەپ اتالادى؛

• مەيرام كۇندەرى جاۋعان قار – ناۋرىزشا دەپ اتالادى.

ناۋرىز مەرەكەسى 1991- جىلى، 15- ناۋرىزدا قازاق سوۆەت سوتسياليستىك رەسپۋبىليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قاۋلىسىنىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولدى. ناۋرىز ايىنىڭ 22- جۇلدىزى «ناۋرىز مەيرامى» دەپ جاريالاندى. ال 2009- جىلدىڭ 24- ساۋىرىنەن باستاپ ناۋرىز ايىنىڭ 21، 22، 23- كۇندەرى «ناۋرىز مەيرامى» دەپ اتالا باستادى.

قاينار: قازاقىستان تورابى | رەداكتور: سارماي | كورىلىم : 232 رەت

  • نازارلارىڭىز بىزدە بولسىن

ءسىز قىزىعاتىن مازمۇندار


جۇڭگو جىلجىمالى حابارلاسۋ سەرىكتەستىگى

تەكشەمىزگە قوسىلىڭىز